Bitwa Przasnyska (lipiec 1915)


Po nieudanej bitwie frontalnej na czterech rzekach (Bitwa nad Bzurą 1914) dowództwo niemieckie przeszło do operacji skrzydłowych. Siły niemieckie w składzie VIII i X Armii uderzyły na wschodnie krańce Prus Wschodnich okupowanych przez Rosjan. Po pierwszych sukcesach i rozbiciu XX korpusu rosyjskiego w czasie bitwy nad jeziorami mazurskimi (1915) atak skrzydłowy na Przasnysz został odrzucony. Wojska rosyjskie utrzymały twierdze Przasnysz lecz mimo zwycięstwa nie zdołały rozbić wojsk niemieckich ani zagrozić Prusom Wschodnim.
Po czteromiesięcznej wojnie pozycyjnej 13 lipca 1915 roku powróciła nawałnica wojenna w okolice Przasnysza. Cesarz Wilhelm II Hohenzollern po naradzie w Poznaniu 2 lipca zażądał od feldmarszałka von Hindenburga i szefa sztabu Ludendorffa dostosowania się do planu naczelnego dowódcy gen. von Falkenhayna, który zamierzał przeprowadzić natarcie przez rzekę Narew i doprowadzić do spotkania z oddziałami von Mackensena, z zamiarem odcięcia odwrotu 2. Armii rosyjskiej. W związku z tym von. Hindenburg i Ludendorff sformowali w okolicach Płocka z prawego skrzydła 8. Armii nową 12. Armię, której zadaniem było przerwanie pozycji rosyjskich w okolicach Przasnysza.
Hindenburg we Mchowie 1915




















O 4.45 w sile ponad 800 dział, od północy, rozpoczęto ostrzał artyleryjski. Pierwsze pociski spadły na 2. i 11. Dywizję Syberyjską i od razu obie dywizje poniosły duże straty w ludziach w wyniku ostrzału. 1/3 żołnierzy ulokowanych w okopach zginęła rażona wybuchami i pogrzebana żywcem w wyniku osunięć ziemi i zawaleń schronów. Największe nasilenie ognia artyleryjskiego miało miejsce o 5.15 tego samego dnia w okolicach Jednorożca, Szli i Osówca Szlacheckiego, które zostały prawie całkowicie zniszczone.

Pierwsze walki poczyniły miażdżące straty wśród wojsk rosyjskich, które, pomimo silnego oporu lewego skrzydła, zaczęły się wycofywać przez Szle, Kuskowo na linie do Bartnik a prawą flanką za Krasnosielc, tracąc te miejscowości. 2. Dywizja Syberyjska straciła 50% stanu osobowego, atakowana przez 10 pułków niemieckich, tracąc również większość pozycji. W rękach XIII Korpusu gen. Wattera znalazły się Drążdżewo, Lipa i Jednorożec, w którym nastąpiło przerwanie frontu

Ciężkie walki toczone były na zachód od Przasnysza na linii Olszewiec – Węgra – Pawłowo – Kosmowo- Grudusk. Po kilkugodzinnych walkach i dużych stratach osobowych (w niektórych pułkach nawet 60%) wojska rosyjskie, pod groźbą okrążenia, zaczęły się wycofywać za linię Olszewiec – Węgra – Zberoż – Kosmowo a pod wieczór za drogę Przasnysz – Ciechanów, w okolice Rostkowa i Kuskowa.

W wyniku ciężkich strat po stronie rosyjskiej, utraty większości pozycji i braku woli walki żołnierzy, z powodu braku wsparcia oraz zaopatrzenia głównie w amunicję, dowództwo rosyjskie nakazało odwrót za Krasnosielc. Po północy 14 lipca wojska rosyjskie opuściły rejon Przasnysza posuwając się w kierunku na rzekę Narew.

Mapa walk w lipcu 1915 pod Przasnyszem





























Mapa przedstawia położenie stron dokoła Przasnysza w lipcu 1915 roku (opr. Mariusz Maciaszczyk)

W II bitwie przasnyskiej większość okolicznych miejscowości została dotkliwie zniszczona ogniem artyleryjskim, sam tylko Jednorożec został zniszczony w 100% a ludzie wracający do domów nie mogli odnaleźć swojego miejsca. Pola nie nadawały się do uprawy, naszpikowane ciałami, zryte okopami i lejami po wybuchach. Obie strony walczące straciły tysiące żołnierzy, sama tylko 11. Dywizja Syberyjska straciła 105 oficerów i 10 950 żołnierzy z ogólnej liczby 230 oficerów i 14 350 żołnierzy, co dowodzi jak silne było natężenie walk pod Przasnyszem. W oddziałach obu armii walczyli także Polacy wcieleni do wojska przez państwa zaborcze i ginęli w nie swoich mundurach, walcząc nie z własnej woli. W walkach pod Przasnyszem straty obu stron sięgały prawie 60 tys. żołnierzy dodając, że bitwa trwała tylko 18 godzin.
Wydarzenia z Przasnysza opisywał naoczny świadek ks. Józef Piekut wieloletni proboszcz i dziekan przasnyski. Krótka relacja ks. Józefa z walk

Cyt. Wracają ludzie do swoich wiosek, ale nie mogą odnaleźć miejsc, gdzie stały ich domy. Tam gruzy, zielska, druty kolczaste, mogiły, trupy przykryte piaskiem lub kości sterczące. Jedni jechali dalej, inni zamieszkali w okopach. Inni już sklecili sobie szałasy lub chlewiki maleńkie – chłód, głód, nędza, bieda ich udziałem.

Przasnysz przedstawia ruinę niesłychaną. Domostwa ludzkie zamienione w perzynę, czerwone łuny nad miastem i okolicą były tymi hiobowymi zwiastunami. Zaledwie kilka domów murowanych ocalało, na ulicach widać resztki gruzów i szyb pobitych, płoty i mury okalające domy popalone lub porozbierane. Piękne starożytne kościoły przasnyskie ... dziś smętny przedstawiają obraz: dachy i wieże poniszczone, a wewnątrz niemożliwe jest sprawować w nich służby Bożej; pozostał tylko jeden kościół farny, i ten uszkodzony, w którym dziś może odprawiać się nabożeństwo.
Przasnysz i okolica północna to miejsce krzyżów, mogił, to miejsce nędzy ... ludzie zostali bez dachu, bez pościeli, bez chleba..


41 Półk Strzelców Syberyjskich




Fotografia na górze ze zbiorów Mirosława Krejpowicza. Przedstawia Hindenburga (drugi od lewej) w okolicach Mchowa pod Przasnyszem, późniejszego feldmarszałka Rzeszy. Fotografie poniżej przedstawiają żołnierzy 41 i 42 pułku strzelców syberyjskich przed działaniami w okolicach Chojnowa pod Przasnyszem. Większość żołnierzy z fotografii poległo w bitwie przasnyskiej. Pochowani są na okolicznych cmentarzach.
42 PSS














Opr. Mariusz Maciaszczyk

.Źródła

- Adam Dobroński: TRADYCJE NIEPODLEGŁOŚCIOWE NA PÓŁNOCNYM MAZOWSZU W IX I XX WIEKU. Praca zbiorowa. Forteca, 2003. ISBN 83-917719-1-2.
- http://www.grwar.ru/library/Korolkoff-Prasnysh/index.html
- Tomasz Idzikowski: Wielka Wojna na ziemiach polskich W niemieckiej fotografii wojskowej. FORT, 2007. ISBN 978-83-923657-5-4.
- http://forteca.w.activ.pl/zapomnianabitwa/

Zobacz: II bitwa przasnyska